Nieformalne związki (konkubinaty) nie są uregulowane prawnie. W związku z powyższym od lat wątpliwości budzi kwestia rozliczenia nakładów poczynionych przez partnerów w razie rozstania.
Wiele osób sądzi, że jakiekolwiek świadczenia dokonywane na rzecz partnera „przepadają” w razie zakończenia związku i, że nie ma możliwości ich odzyskania. Nie jest to jednak prawda.
W doktrynie i orzecznictwie podkreśla się, że do rozliczenia świadczeń partnerów mogą służyć przepisy o zniesieniu współwłasności lub przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu.
Możliwość rozliczania związków nieformalnych w świetle powyższych przepisów została wprost wskazana już wiele lat temu w uchwale Sądu Najwyższego z 30 stycznia 1970 roku (sygn. III CZP 62/69).
Przepisy o zniesieniu współwłasności
Jeśli konkubenci dokonali wspólnego zakupu i nie budzi wątpliwości, że dana rzecz (ruchomość lub nieruchomość) jest objęta współwłasnością, zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego każdy ze współwłaścicieli może żądać zniesienia współwłasności na drodze sądowej przez:
- podział rzeczy wspólnej
lub
- przyznanie rzeczy jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty drugiego (w przypadku rzeczy, której nie da się podzielić).
Przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu
Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, jest zobowiązany do jej zwrotu. Istotne znaczenie ma w tym zakresie także pojęcie „nienależnego świadczenia”. Świadczenie jest nienależne jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.
Zgodnie z orzecznictwem sądów powszechnych, świadczenia przekazywane przez jednego partnera na rzecz drugiego mogą być rozliczane w oparciu o bezpodstawne wzbogacenie, gdy partner dokonuje tych świadczeń stawiając za cel dalsze trwanie związku bądź ewentualne uzyskanie innych świadczeń w przyszłości.
Do powyższych przypadków można zaliczyć np.:
- przekazywanie przez jednego z partnerów środków pieniężnych na budowę bądź remont mieszkania drugiego z partnerów, w sytuacji gdy partner ten liczy, że partnerzy zamieszkają w nim razem,
- przekazywanie przez jednego z partnerów środków na rozwój przedsiębiorstwa drugiego z partnerów w sytuacji, gdy partner ten liczy, że zaowocuje to bądź to zaangażowaniem go w przedsiębiorstwo bądź zapewnienie mu innych świadczeń z tego tytułu,
- obdarowanie partnerki pierścionkiem zaręczynowym, w związku z celem, jakim jest zawarcie małżeństwa.
Niemniej duża część świadczeń spełniana w trakcie trwania związku jest zużywana na bieżąco, tj. ich cel zostaje zrealizowany na bieżąco. Do przykładów można zaliczyć np.: kupowanie bieżących prezentów (np. urodzinowych bądź świątecznych), czy opłacanie wspólnych wyjazdów bądź wakacji. Zazwyczaj bowiem za cel tych świadczeń uznaje się bieżące zadowolenie drugiego partnera bądź pozytywne spędzenie czasu.
Przykłady z orzecznictwa
- wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie I Wydział Cywilny z dnia 17 grudnia 2024 r. (sygn. I ACa 1171/22)
- Uprawnienie powoda do żądania od pozwanej środków przekazanych jej na kupno lokalu mieszkalnego miało swoje źródło w odpadnięciu celu świadczenia, jakim było zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych związku konkubenckiego, a zatem podstawy prawnej należało poszukiwać w art. 410 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 405 Kodeksu cywilnego
- wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie I Wydział Cywilny z dnia 7 czerwca 2024 r. (sygn. I ACa 239/23)
- Świadczenia powódki stały się świadczeniami nienależnymi w rozumieniu art. 410 Kodeksu cywilnego z chwilą odpadnięcia ich celu, jakim było wspólne pożycie stron w ramach konkubinatu
- wyrok Sądu Najwyższego Izba Cywilna z dnia 21 czerwca 2023 r. (sygn. II CKSP 1825/22)
- Jeżeli między powodem i pozwaną istniało porozumienie odnoszące się do podstawy świadczenia powoda w postaci spłaty rat kredytowych, którego celem było pozostawanie stron w nieformalnym związku partnerskim, a przysporzenia dokonywane przez powoda na rzecz pozwanej nie miały charakteru darmego, ani nie miały służyć innemu celowi niż zaspokajanie potrzeb tworzonego przez strony związku, to w sytuacji, gdy przysporzenie majątkowe przypadło wyłącznie po stronie jednego z dłużników solidarnych (pozwanej), a cel, który przyświecał przyjęciu wspólnego zobowiązania nie został osiągnięty (…) przekazane przez powoda środki stały się świadczeniem nienależnym i na podstawie art. 410 Kodeksu cywilnego na żądanie zubożonego podlegają zwrotowi.
Jeśli zastanawiasz się, w jaki sposób dochodzić zwrotu świadczeń przekazanych byłemu partnerowi bądź jeśli jesteś po drugiej stronie – i otrzymałeś/aś od byłego partnera wezwanie do zwrotu określonych świadczeń, warto skorzystać z porady prawnej.
Każda sytuacja w tym zakresie wymaga szczegółowej analizy stanu faktycznego i podstaw świadczenia.
Jeśli potrzebujesz porady prawnej, zapraszam Cię na warszawską Pragę.




